Literatuurgeschiedenis onderzoekt hoe verhalen, gedichten, toneelstukken en literaire ideeën door de eeuwen heen veranderen. In de geschiedenis van de Nederlandse literatuur zie je hoe middeleeuwse ridderverhalen plaatsmaken voor nieuwe vormen en stromingen, van de renaissance en de Verlichting tot de Romantiek, het modernisme en de hedendaagse literatuur.
De ‘Literaire Stromingen Tijdlijn’ hieronder zet de belangrijkste periodes op een rij. Daarna ontdek je per tijdvak welke genres, schrijvers en werken kenmerkend zijn.
📅 Literaire Stromingen Tijdlijn
500 - 1500
Middeleeuwen
1500 - 1700
Renaissance, Humanisme, Barok, Reformatie
1700 - 1800
Verlichting, Classicisme, Sentimentalisme
1800 - 1910
Romantiek, Realisme, Naturalisme, Impressionisme en 'de Tachtigers'
1910 - 1945
Neoromantiek, Expressionisme en Nieuwe Zakelijkheid
1945 - 1970
Tweede Wereldoorlog, de Cobragroep en de Jaren Zestig
1970 - 1990
'De Zeventigers', Postmodernisme en de Tweede Feministische Golf
1990 - heden
Generatie Nix, Migrantenliteratuur en het Nieuwe Millennium
De grenzen tussen stromingen zijn niet scherp: ontwikkelingen kunnen tegelijk bestaan en geleidelijk in elkaar overgaan.
Literatuurgeschiedenis Nederland: Literatuur in de Middeleeuwen
In de Middeleeuwen kon de meerderheid van de mensen niet lezen of schrijven. Literatuur werd onder meer gemaakt voor de adel en de geestelijkheid.
In de vroege middeleeuwen was het Latijn belangrijk voor geschreven geleerde en religieuze teksten. Daarnaast bestonden verhalen en liederen in volkstalen, die vaak mondeling werden overgeleverd. Vanaf ongeveer de twaalfde eeuw zijn meer Middelnederlandse teksten bewaard gebleven.
Een literaire periode is een tijdvak waarin bepaalde ontwikkelingen opvallen; een stroming is een manier van schrijven die meerdere auteurs delen. De middeleeuwen, de renaissance, de Verlichting, de Romantiek en de moderne literatuur vormen handige hoofdlijnen voor het overzicht. Binnen zo'n periode bestaan altijd verschillende genres en stijlen naast elkaar.
Voor de geschiedenis van de Nederlandse literatuur vormt de opkomst van opgeschreven Middelnederlandse teksten vanaf ongeveer de twaalfde eeuw een belangrijk ijkpunt. We spreken hier over de adellijke literatuur (met name hoofse literatuur), die duurde van 1100–1300 na Christus.
Daarna volgt de periode van de burgerlijke literatuur: 1300-1550 waarin door de economische groei van de steden ook rijke burgers belangrijke opdrachtgevers en lezers worden. In deze periode is vooral een opleving van toneel opvallend.
📜 Genres in de Middeleeuwse Literatuur
Werken die je voor je lijst zou kunnen lezen:
- Karel ende Elegast;
- Mariken van Nieumeghen;
- Van den vos Reynaerde.
Ben je op zoek naar bijles Nederlands Arnhem? Bekijk ons aanbod privéleraren op Superprof.
Stromingen Nederlandse Literatuur in de 16e en 17e eeuw: Renaissance, Humanisme en Reformatie
Renaissance betekent 'wedergeboorte' en verwijst naar de hernieuwde belangstelling voor de klassieke oudheid. Religie bleef belangrijk, maar de aandacht voor de mens, zijn mogelijkheden en het klassieke erfgoed nam toe.
De Renaissance als laatmiddeleeuwse culturele beweging begon in Italië in de veertiende eeuw en verspreidde zich in de volgende eeuwen over het grootste deel van Europa.
Door verschillende geloofsovertuigingen ontstonden er in Nederland stromingen als het Humanisme en de Reformatie.
Vooral de verbreiding van de boekdrukkunst met losse letters in Europa vanaf ongeveer 1450 zorgde ervoor dat nieuwe opvattingen en ideeën makkelijker verspreid konden worden en meer mensen een boek konden aanschaffen.
Genres zijn o.a.: satire, herdersspel, hekeldichten, klassieke tragedie, klucht en sonnet. Werken die je kunt lezen zijn:
- Joost van den Vondel: Gysbreght van Aemstel;
- Bredero: De Spaanschen Brabander Jerolimo.
- Pieter Corneliszoon Hooft: Warenar.
Nederlandse Literatuurgeschiedenis (18de eeuw): Frans Classicisme, de Verlichting en Sentimentalisme
In de achttiende eeuw las en schreef men steeds meer. Alleen, of in genootschappen, salons en leesbibliotheken. Mannen, vrouwen, kinderen verkenden nieuwe literaire genres zoals romans, tijdschriften, encyclopedieën en burgerlijke toneelstukken.
Literatuur had een enorme impact op hoe mensen dachten en handelden. In literatuur werden nieuwe denkbeelden uitgetest: utopische romans verbeeldden ideale werelden, sentimentele gedichten riepen op tot inleving met armen en onderdrukten, vlammende traktaten verkondigden radicale, democratische ideeën.
🎭 Drie Literaire Richtingen in de Achttiende Eeuw
Genres waren: de briefroman, tijdschriften, imaginaire reisverhalen, kindergedichten en essays. Leesvoer voor je lijst zijn o.a.:
- Pieter Langendijk: Het Wederzijds Huwelijksbedrog;
- Betje Wolff en Aagje Deken: de Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart;
- Rhijnvis Feith: Julia;
Voor extra ondersteuning kun je ook overwegen om bijles Nederlands Hilversum te volgen.
Nederlandse Literatuurgeschiedenis (19de eeuw): Romantiek en Realisme
De Romantiek was voor alles een tegenreactie op de Verlichting. De subjectieve ervaring werd als uitgangspunt genomen.
Hierdoor kwamen introspectie, intuïtie, emotie, spontaniteit en verbeelding centraal te staan. Als bron van weten stelden romantici het niet direct zintuiglijk waarneembare boven de verstandelijk rationele kennis.
Het realisme ontstond in de tweede helft van de 19e eeuw. Het realisme was weer een reactie op de Romantiek. De Romantiek was een uitvlucht uit de wereld van de Industriële Revolutie en maakte een geïdealiseerde wereld.
Het realisme liet juist zien hoe de wereld daadwerkelijk was. De literatuur werd hierdoor geen uitvlucht, maar liet de werkelijkheid zien. Genres zijn: historische romans, knittelvers, parodie, mythen, sagen, sprookjes en legenden. Lezen:
🌹 Romantiek
Gevoel, verbeelding, persoonlijke ervaring en het bijzondere krijgen nadruk. Schrijvers zochten niet alleen naar een letterlijke weergave van de werkelijkheid.
🔎 Realisme
Herkenbare mensen en maatschappelijke omstandigheden staan centraal. Schrijvers proberen het alledaagse leven geloofwaardig te tonen.
- Guido Gezelle: Vlaamsche Dichtoefeningen;
- Eduard Douwes Dekker (Multatuli): Max Havelaar of De koffieveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappij;
- Nicolaas Beets (Hildebrand): Camera Obscura;
Stromingen Nederlandse Literatuur van 1880 tot 1910: het Impressionisme, Naturalisme en 'de Tachtigers'
In de schilderkunst verstaan we onder het impressionisme een subjectieve weergave van de werkelijkheid. Lijnen vervagen, licht en kleur worden heel belangrijk. Dit alles doet de kunstenaar om een bepaalde sfeer op te roepen. Wat schilders met verf doen, proberen schrijvers met woorden te bereiken.
Het naturalisme is een logisch gevolg van het ontstaan van de psychologie en de evolutietheorie. Naturalisten ontkennen dat de mens een vrije wil heeft. Het gevolg hiervan is dat in naturalistische romans het noodlot heel belangrijk is.
Waren er in de kunst al grote veranderingen gaande, in de literatuur zien we een doorbraak met de oprichting van De Nieuwe Gids. In dit tijdschrift stelden een aantal schrijvers dat zij Nederland zouden bevrijden van de gezapige kunst uit de 19e eeuw.
Het Louis Couperus Genootschap vermeldt een oeuvre van vijftig titels, van romans en verhalen tot reisverslagen en feuilletons.
Uitgangspunten van de ‘Tachtigers’ waren: het l'art pour l'art beginsel, de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie, vorm en inhoud moeten één zijn.
Genres: psychologische roman, familieroman en streekroman. Wat kun je uit deze periode lezen?:
- Marcellus Emants: Een nagelaten bekentenis;
- Louis Marie Anne Couperus: Noodlot;
- Karel Joan Lodewijk Alberdingk Thijm (Lodewijk van Deyssel): Een liefde.
Nederlandse Literatuur Geschiedenis (1910 - 1945): Neoromantiek, Expressionisme en Nieuwe Zakelijkheid
De neoromantiek was een reactie op het naturalisme aan het eind van de 19e eeuw. Het fantasievolle, wonderlijke en lieflijke gaat weer de overhand krijgen op het zakelijke en sombere.
Expressionisten wilden heftig reageren op de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog en de problemen van hun tijd. Zij stellen hun ik centraal en willen hun bewogenheid uitdrukken. Zij wilden tot de kern doordringen.
Bij hen geen regelmatige opbouw van het gedicht, rijmschema’s of metrum, maar het vrije dynamische vers. Klank en ritme worden belangrijk en daarbij komt het gebruik van korte zinnen en het gebruik van het zelfstandig naamwoord in plaats van het bijvoeglijke naamwoord.
In de literatuur betekent dit een afkeer van mooischrijverij: een nuchtere, bondige en zakelijke manier van schrijven waarbij vooral gebruik wordt gemaakt van korte zinnen en trefzekere (zelfstandige) naamwoorden.
Deze stijl wordt ook wel de ‘gewapend-betonstijl’ genoemd. Schrijvers die hierdoor beïnvloed zijn, schreven veel in het tijdschrift 'Forum'.
De neoromantiek zoekt vaak het wonderlijke of verbeeldingsvolle. Het expressionisme benadrukt een krachtige, persoonlijke uitdrukking en experimenteert met vorm en ritme. De nieuwe zakelijkheid kiest geregeld voor een sobere, bondige stijl. Schrijvers konden kenmerken van meerdere richtingen combineren.
Genres: het vrije dynamische vers, toekomstroman, memoires. Werken die je kunt lezen zijn o.a:
- Hendrik Marsman: Herinnering aan Holland;
- Paul van Ostaijen: Bezette stad (dichtbundel met daarin het populaire Boem Paukeslag)
- Ferdinand Bordewijk: Blokken, Knorrende beesten, Bint.
Nederlandse Literatuurgeschiedenis (1945 - 1970): de Tweede Wereldoorlog, de Cobragroep en de Jaren Zestig
Na de Tweede Wereldoorlog verschenen er ontluisterende romans. De hoofdpersonen daarin geloven nergens meer in, hebben geen belangstelling voor kunst of wetenschap, en zijn geobsedeerd door lichamelijk verval.
De Beweging van Vijftig werd in gang gezet door jonge dichters en is onmogelijk los te zien van de onvrede met het conservatisme van de oudere generatie.
Zij werden geïnspireerd door de schilders van de Cobra-beweging, die zochten naar een spontane, experimentele manier van schilderen, zonder al te veel theoretische ballast.
De Vijftigers gebruiken net als de expressionisten, bijna geen rijm (althans geen eindrijm), geen regelmatige versvormen en ook laten zij vaak interpunctie (punten, komma's en andere leestekens) en hoofdletters achterwege in hun gedichten.
Vaak weet je niet waar de ene zin ophoudt en de volgende begint. Zo worden zinnen vaak voor meerdere uitleg vatbaar. Hiermee wilden zij de invloed van het logisch denken verkleinen.
Goeie literatuur bezit het vermogen ons met andermans ogen te laten zien.
Gerrit Komrij
Deze vorm van dichten werd ook wel experimenteel, experimentele poëzie of vrije poëzie genoemd en de Vijftigers staan daarom ook bekend als de Experimentelen.
Na de vrije opvattingen van de literaire beweging de Vijftigers, predikten de Zestigers een nieuw realisme. De belangrijkste vertegenwoordigers hadden zich geschaard rond het tijdschrift Gard Sivik en De Nieuwe Stijl en het Amsterdamse tijdschrift Barbarber.
Verwant met de Amerikaanse popart zochten zij hun inspiratie in de werkelijkheid, en vonden dit bijvoorbeeld in reclameteksten. Genres zijn: de betekenisroman, het beeldverhaal, de readymade en de column. Lezen:
- Gerard Reve: De Avonden;
- Harry Mulisch: Het stenen Bruidsbed;
- F. Hermans: De donkere kamer van Damokles.
Literatuurgeschiedenis Nederland (1970 - 1990): de Zeventigers, Postmodernisme en de Tweede Feministische Golf
Vanaf de jaren 1970 bereikte de literatuur een veel groter publiek dan voorheen dankzij de toename van de welvaart en het aantal hooggeschoolden. De oplagecijfers van veel moderne Nederlandse romans stegen.
De toegenomen belangstelling voor literatuur kwam tot uiting in de ruime boekenpagina's en de vele literaire bijlagen in kranten en andere tijdschriften
In de jaren zeventig ontstonden nieuwe impulsen. Er groepeerde zich een aantal jonge prozaschrijvers die opnieuw kleinschalige, voor iedereen bevattelijke verhalen wilden vertellen. Zij schreven in 1970 samen het Manifest voor de jaren zeventig.
Als tegenhanger werd in 1974 het literaire tijdschrift De Revisor opgericht. Zij zetten zich af tegen de toenmalige realistische, anekdotische literatuur.
toegankelijke, kleinschalige verhalen.
verzet tegen realistische, anekdotische literatuur.
Het uitgangspunt van de postmodernisten was dat er geen objectieve werkelijkheid bestaat die met taal kan beschreven worden. Zij stelden vitalisme en spontaniteit tegenover het te grote intellectualisme van hun modernistische voorgangers.
Het postmodernisme kan ook geïnterpreteerd worden als radicale voortzetting van het modernisme, in plaats van als tegenreactie.
De tweede feministische golf bracht de maatschappelijke positie en zelfstandigheid van vrouwen nadrukkelijk onder de aandacht. In romans en autobiografische teksten kregen persoonlijke vrijheid, rollenpatronen en machtsverhoudingen meer ruimte. Deze maatschappelijke ontwikkeling vormde niet de enige richting in de literatuur van de jaren zeventig: ook experimenten met taal, vertelvormen en de verhouding tussen fictie en werkelijkheid bleven belangrijk.
Genres vervagen. Wat kun je bijvoorbeeld lezen:
- Anja Meulenbelt: De schaamte voorbij;
- F.Th. van der Heijden: De sandwich;
- Boudewijn Büch: De kleine blonde dood.
Nederlandse Literatuur Geschiedenis (1990 - heden): Generatie Nix, Migrantenliteratuur en het Nieuwe Millennium
De literatuur heeft het moeilijker. Er moet meer en meer geconcurreerd worden met massamedia als televisie en internet.
Daar staat tegenover de bloei van literaire festivals: literatuur wordt een evenement, onderdeel van een avondvullend programma met vermaak en persoonlijk contact met de schrijvers. De podiumdichter is niet meer weg te denken uit de Nederlandse literatuur.
De benaming verwijst naar Generation X van Douglas Coupland uit 1991. In Nederland werd ‘Generatie Nix’ gebruikt voor een groep schrijvers en de vermeende houding van een deel van de jonge generatie in de jaren negentig. Het is een cultureel etiket, geen strakke school met één gedeelde schrijfstijl.
De term migrantenliteratuur wordt gebruikt voor bepaalde werken waarin migratie en meertaligheid een rol spelen. Het label is niet onomstreden: een auteur of boek valt nooit volledig tot afkomst te reduceren. In hedendaagse romans kunnen cultuurverschillen, familiegeschiedenis en identiteit belangrijk zijn, zonder dat dit de enige mogelijke thema's zijn.
Rond de overgang van de twintigste naar de eenentwintigste eeuw probeerden schrijvers hun romans opnieuw maatschappelijk gewicht te geven. Er is een verlangen naar nieuwe oprechtheid voorbij ironie en relativisme.
Aan het begin van het nieuwe millennium verscheen de ene roman na de andere over problemen als de vluchtelingen- of de financiële crisis, terrorisme of populisme.
We lezen over asielzoekers en terroristische aanslagen, over dierenactivisme, vluchtelingen of over de multiculturele identiteit. Het gaat daarbij altijd om vragen die de actualiteit overstijgen. Genres bestaan nog steeds, maar schrijvers combineren ze soms en laten grenzen tussen vormen vervagen. Lezen voor je lijst, bijvoorbeeld:
- Ronald Giphart: Ik ook van jou;
- Abdelkader Benali: Bruiloft aan zee;
- Maarten van der Graaff: Vluchtautogedichten.
Literatuurgeschiedenis Nederlands: Voorbereiding op je Literatuurexamen
Het lezen van boeken is niet voor iedereen een plezier, maar om je diploma te behalen moet je het toch doen. Toch blijft verplicht lezen iets heel anders dan lezen in je vrije tijd. Verplicht lezen betekent dat je veel moet kunnen vertellen over de schrijver, zijn tijd en bedoeling van zijn/haar werk.
Voor de havo gaat het volgens het geldende examenprogramma om minimaal acht oorspronkelijk Nederlandstalige literaire werken. Op het vwo zijn dat minimaal twaalf, waarvan minstens drie van vóór 1880. Je moet je leeservaringen kunnen toelichten en de gelezen werken kunnen plaatsen in hun historische context. Scholen bepalen daarnaast hoe het schoolexamen precies wordt ingericht.
plaats het boek in de juiste historische omgeving.
herken eventuele kenmerken van de literatuur uit die tijd.
koppel belangrijke thema's en vertelkeuzes aan het boek.
leg uit wat je opviel en onderbouw je interpretatie met voorbeelden.
Als je hulp nodig hebt voor je Nederlandse literatuurexamen dan kun je de hulp inschakelen van een bijlesdocent Nederlands van Superprof. Zij kunnen je helpen bij de literatuurgeschiedenis, begrippen en ontwikkelingen door de eeuwen heen.
Bij het voorbereiden van een literatuurgesprek kan bijles Nederlands helpen om literaire begrippen en oudere teksten beter te begrijpen. Wie liever op afstand oefent, kan kiezen voor online bijles Nederlands.
Samenvatten met AI
Vond je dit artikel leuk? Laat een beoordeling achter!
Laden...
Fijn en duidelijk overzicht.
Mijn hartelijke dank.