Er zijn grote verliezers in de 18e eeuw. Spanje, in de 17e eeuw nog in het bezit van een machtig leger en van uitgestrekte gebieden op het continent, is zijn heerschappij kwijt.

De trotse onafhankelijkheid van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden is verloren gegaan: Nederland is nu onder de naam Bataafse Republiek een vazalstaat van Frankrijk.

Er is een enorme toename van gedrukte boeken, tijdschriften en pamfletten en honger naar kennis bij het publiek.

In de achttiende eeuw las en schreef men steeds meer. Alleen, of in genootschappen, salons en leesbibliotheken. Mannen, vrouwen, kinderen, gezamenlijk verkende men nieuwe literaire genres zoals romans, tijdschriften, encyclopedieën en burgerlijke toneelstukken.

Er ontstaat een nieuwe intellectuele stroming: de Verlichting ofwel de Eeuw van de Rede.

De beste leraren Nederlands (schoolvak) beschikbaar
Hannah
4,8
4,8 (13 reviews)
Hannah
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kate
5
5 (2 reviews)
Kate
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Lina
5
5 (7 reviews)
Lina
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Josca
4,9
4,9 (9 reviews)
Josca
15€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Joëlle
5
5 (9 reviews)
Joëlle
25€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Huib
5
5 (6 reviews)
Huib
39€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Melissa
5
5 (8 reviews)
Melissa
23€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kaylee
5
5 (7 reviews)
Kaylee
20€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Hannah
4,8
4,8 (13 reviews)
Hannah
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kate
5
5 (2 reviews)
Kate
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Lina
5
5 (7 reviews)
Lina
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Josca
4,9
4,9 (9 reviews)
Josca
15€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Joëlle
5
5 (9 reviews)
Joëlle
25€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Huib
5
5 (6 reviews)
Huib
39€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Melissa
5
5 (8 reviews)
Melissa
23€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kaylee
5
5 (7 reviews)
Kaylee
20€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Let's go

Historische Context: Frans Classicisme, Verlichting en Sentimentalisme

In de 18e eeuw was de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden niet langer één van de machtigste staten in Europa. Wat handel betrof ging het Engeland meer voor de wind. Dit werd temeer duidelijk toen bij de Vrede van Utrecht (1713) de Spaanse Successieoorlog werd beëindigd. Nederland had bij de vredesbesprekingen weinig in te brengen.

Een gevolg van de ‘Vrede van Utrecht’ was onder meer dat de Zuidelijke Nederlanden in handen kwamen van de Oostenrijkers. De ‘Gouden Eeuw’ was voorgoed voorbij. Economisch gezien ontstonden er grote inkomensverschillen tussen de elite en het gewone volk. De Verenigde Oost-Indische Compagnie had minder winsten dan dat het gewend was en de werkloosheid steeg.

Op bestuurlijk vlak hadden opnieuw de regenten het voor het zeggen in de Republiek. Zij besloten dat het tijd was voor een Tweede Stadhouderloze Tijdperk, dat duurde van 1702 tot 1747. In 1747 werd Willem IV van Oranje-Nassau stadhouder van alle gewesten in de Republiek. Willem IV regeerde tot zijn dood in 1751 waarna zijn zoon Willem V hem opvolgde.

De relatie met Engeland en de Nederlanden verslechterde wat in 1780 uitmondde in de Vierde Engelse Oorlog. Deze oorlog eindigde onbeslist, maar de Engelsen wisten honderden koopvaardijschepen in beslag te nemen, waardoor de Nederlandse handel bijna stillag.

In 1795 werd de Republiek, na al eerdere aanvallen, door Frankrijk bezet. De Bataafse Republiek werd uitgeroepen. De reden was de strategische ligging van Holland ten opzichte van de Franse aartsvijand, Engeland.

Daarnaast was er in Nederland onder stadhouder Willem V veel kritiek op het bestuur van de Republiek. Een andere oorzaak van deze kritiek was echter ook dat de nieuwe opvattingen van denkers uit de Verlichting veel aanhang kregen. Deze mensen vonden dat de koningen in hun macht beperkt moesten worden.

In de Republiek ontstonden hierdoor twee groepen die lijnrecht tegenover elkaar stonden.

  • De Patriotten, de voorstanders van de ideeën van de Verlichting. Deze mensen wilden een opleving van de Republiek en het einde van de macht van de stadhouder. De patriotten zagen deze Franse overheersing als een bevrijding van de stadhouder;
  • De Prinsgezinden, de Orangisten. Deze mensen wilden het bestuur en de stadhouder houden. Zij zagen deze overheersing als een bezetting.

Verlichting

Het verzet tegen de slavernij stimuleerde de opkomst van emancipatiebewegingen
Tijdens de Verlichting ontstond verzet tegen de slavernij ǀ Unsplash - British Library

De Verlichting ook wel bekend als de Eeuw van de Rede was een periode waarin gestreefd werd naar meer licht in de duisternis, dat wil zeggen: meer kennis, meer geluk. Het was een Europese beweging die zich vanaf 1670 vanuit Nederland en Engeland gedurende de achttiende eeuw verspreidde over de rest van Europa. Doel was angst en bijgeloof te laten verdwijnen en de mens op zichzelf te laten vertrouwen: op zijn verstand, hart en intuïtie.

Wat zijn de kenmerkende aspecten van de Verlichting?

  • Empirisme werd belangrijk. De Empiristen stelden dat eigen waarneming essentieel is om je kennis te vergroten. Dit betekende dat kennis belangrijker werd geacht dan afkomst, omdat ieder mens dezelfde start maakt en daarom ook dezelfde kansen verdient;
  • Er werden ontdekkingen en uitvindingen gedaan, die zorgde voor optimisme;
  • Rationalisme. Het leek of de mens alles kon begrijpen door zijn verstand te gebruiken. Er ontstond een meer zelfbewuste en politiek actieve bevolking, die de verlichtingsidealen aanhing;
  • Het absolute koningschap werd verworpen. In de samenleving draaide het voornamelijk om tolerantie, vrijheid en gelijkheid. Hieruit ontstond vanaf 1700 het verzet tegen de slavernij. Deze ideeën stimuleerden ook de opkomst van allerlei emancipatiebewegingen, zoals het feminisme.
  • Er was een sterke focus op vooruitgang. Men geloofde dat de samenleving verbeterd kon (en moest) worden;
  • Op religieus gebied ontstond er door het rationele, kritische denken het deïsme, dat wel geloofde dat er een God bestond, maar dat die zich niet met het leven op aarde bemoeide. De nieuwe, verlichte leus was ‘ratio in plaats van religio’
  • Ontstaan van de vrijemarkteconomie, die uitgaat van vraag en aanbod;
  • De politiek moest worden ingericht op basis van de trias politica. Een scheiding in de wetgevende, de uitvoerende en de rechterlijke macht. Er werd ook gepleit voor stemrecht voor de bevolking;
  • In de opvoeding van kinderen wordt gestreefd naar vrijheid en zelfstandigheid.

Literaire Ontwikkelingen in de 18e eeuw: Frans-classicisme, Sentimentalisme en Ontstaan Brievenroman

Frans-Classicisme

Het Frans-classicisme (1669-1730) was een literaire stroming die de literatuur van de 17e eeuw probeerde te vernieuwen. Het ging hierbij vooral om het toneel.

Het ontstond in 1660 in Frankrijk. De aanhangers van deze stroming vonden dat deugdzame kunst het beste middel was om het publiek tot beschaafd gedrag aan te zetten. Religieuze en politieke onderwerpen werden verboden op het toneel. Het zou leiden tot ruzie. De aanhangers van het Frans-Classicisme wilden de klassieke voorschriften aanpassen. Er werden daarom nieuwe regels gemaakt voor het schrijven van toneelstukken.

Dichters namen de kernpunten uit klassieke drama’s over. Het verhaal moest zich binnen 24 uur afspelen, zoveel mogelijk op één plaats en een duidelijke rode draad (eenheid van tijd, plaats en handeling). Ook moesten de dichters letten op:

  • Wellevendheid en waarschijnlijkheid:
    • Wellevendheid: bienséance – er mocht geen geweld op het podium voorkomen;
    • Waarschijnlijkheid: vraisemblance – een handeling moest geloofwaardig zijn. Er mochten dus geen 'wonderen' op het podium zijn te zien.

In 1669 werd in Nederland het kunstgenootschap Nil voltentibus arduum opgericht. Zij waren de Nederlandse aanhangers van het Frans-Classicisme. Aanhangers waren o.a. Lucas Rotgans en Balthazar Huydecoper. Ook Pieter Langendijk hanteerde deze vorm in zijn toneelstukken, maar bij hem gaat het duidelijk meer om zedenblijspelen (comédies de moeurs). Ze geven een beeld van de hypocrisie van de hogere standen: de hogere burgerij of de verarmde bourgeoisie. Hij schreef veel in de trant van Molière. Bekende Nederlandse dichters uit die tijd waren Hubert Korneliszoon Poot (1639-1733) en Willem van Haren (1710-1768).

Het Frans-classicisme hield zich aan strikte regels
Pieter Langendijk werd beïnvloed door de Franse toneelschrijver Molière ǀ Flickr.com - Karl Prucha

Na 1750 werden veel literaire genootschappen opgericht, en daar begon voor de meeste schrijvers ook een carrière in de letteren. Als nieuw genre uit deze tijd kunnen de spectators genoemd worden, weekbladen die de middenklasse als doelpubliek hadden, en de moraliserende briefroman. Ook moderniseerde het toneel en kwamen er burgerlijke treurspelen.

Sentimentalisme

Het sentimentalisme (preromatiek - 1740-1780) was een literaire stroming die vooruit liep op de Romantiek. Het was eigenlijke een reactie op de rationele opvattingen van het het Frans-classicisme. In dit genre voeren de persoonlijke gevoelens de boventoon die sterk worden overdreven. Medelijden en tranen zijn kenmerkend. De term is afkomstig van het boek A Sentimental Journey Through France and Italy van de Engelse schrijver Laurence Sterne. In Nederland is Rhijnvis Feith een vertegenwoordiger van het sentimentalisme. Hij introduceerde de sentimentele briefroman in Nederland.

Opkomst Brievenroman

De eerste roman in Nederland verscheen in briefvorm en werd geschreven door het schrijversduo Betje Wolff en Aagje Deken.

De beste leraren Nederlands (schoolvak) beschikbaar
Hannah
4,8
4,8 (13 reviews)
Hannah
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kate
5
5 (2 reviews)
Kate
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Lina
5
5 (7 reviews)
Lina
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Josca
4,9
4,9 (9 reviews)
Josca
15€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Joëlle
5
5 (9 reviews)
Joëlle
25€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Huib
5
5 (6 reviews)
Huib
39€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Melissa
5
5 (8 reviews)
Melissa
23€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kaylee
5
5 (7 reviews)
Kaylee
20€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Hannah
4,8
4,8 (13 reviews)
Hannah
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kate
5
5 (2 reviews)
Kate
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Lina
5
5 (7 reviews)
Lina
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Josca
4,9
4,9 (9 reviews)
Josca
15€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Joëlle
5
5 (9 reviews)
Joëlle
25€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Huib
5
5 (6 reviews)
Huib
39€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Melissa
5
5 (8 reviews)
Melissa
23€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kaylee
5
5 (7 reviews)
Kaylee
20€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Let's go

Literatuur en haar Genres: de Verschillende Soorten Literatuur

In de 18e eeuw onstonden nieuwe genres in de literatuur. We zullen er nu enkele onder de loep nemen.

  • Briefroman: De moderne roman ontstond rond het midden van de achttiende eeuw in Engeland. De auteur was Samuel Richardson (1609-1761). In 1740 en 1741 publiceerde hij Pamela or virtue rewarded (twee delen). De roman bestaat uit brieven en dagboekfragmenten. In Nederland werd de eerste briefroman geschreven door Betje Wolff en Aagje Deken;
  • Tijdschriften verschenen aan het begin van de 18e eeuw. Het waren satirische tijdschriften en spectators (letterlijk toeschouwers) die het dagelijks leven becommentarieerden. Voorbeelden van dit soort tijdschriften zijn Den Echo des Weerelds (1725-1727) van Jacob Campo Weyerman en de Hollandsche Spectator (1731-1735) van Justus van Effen. De laatste werkte met correspondenten en ingezonden brieven. Er ontstonden feuilletons, en cursiefjes;
  • Letterkundig tijdschrift. De dichter Jacobus Bellamy werd in 1784 redacteur van het letterkundig tijdschrift Proeven voor het verstand, den smaak en het hart. In dit blad plaatste hij een aantal gedichten, waaronder zijn bekende vertelling ‘Roosje’. Later begon hij een eigen tijdschriftje De Poëtische Spectator;
  • Imaginaire reisverhalen zijn verhalen waarin gereisd wordt naar landen, gebieden en volken die niet bestaan, behalve dan in het hoofd van de schrijver. Iedereen kent wel de verhalen van Robinson Crusoë van Daniel Defoe en Gulliver's Travels van Jonathan Swift. Een heel vroeg Nederlands imaginair reisverhaal is Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes (1708), geschreven Hendrik Smeeks. Hij verzon het land Krinke Kesmes – grotendeels gevormd uit de letters van zijn eigen naam – waar veel meer vrijheid en gelijkheid heerst dan in het Nederland en Europa van de achttiende eeuw;
  • Kindergedichten. In 1788 de eerste Nederlandse dichtbundel die kinderen opvoerde in hun eigen leefwereld en met hun eigen taalgebruik. Hiëronymus van Alphen (1746-1803) schreef zijn Proeve van Kleine Gedigten. Uit elk gedichtje konen kinderen iets leren;
  • Satire. Literatuur was in de achttiende eeuw een populair middel om politieke standpunten te verwoorden en zoveel mogelijk mensen te beïnvloeden. Dat is goed te merken in de periode 1780-1795, toen in Nederland de Patriotten en Prinsgezinden tegenover elkaar kwamen te staan. Alle belangrijke schrijvers mengden zich in de strijd om de publieke opinie, vaak met veel humor en grof verbaal geweld. Satire was het wapen waarmee Gerrit Paape jarenlang verslag deed van de politiek. Onder het pseudoniem Dr. Schasz publiceerde hij in 1788 een grappig imaginair reisverhaal, Reize door het Aapenland;
  • Essay. Beschouwing over een onderwerp uit de wetenschap of kunst.
Pieter Langendijk schreef blijspelen
Naast het Frans-classicistische toneel ontstonden er ook komedies ǀ Flickr.com - Sparky Rigger

Auteurs en Titels

  • Betje Wolff (1738-1804) en Aagje Deken (1741-1804):
    • de Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart;
    • Historie van den heer Willem Leevend;
    • Historie van mejuffrouw Cornelia Wildschut.
  • Elisabeth Maria Post (1755-1812)
    • Het land, in brieven;
    • Reinhart of Natuur en Godsdienst.
  • Rhijnvis Feith (1753-1824):
    • Julia;
    • Fanny;
    • Het graf.
  • Hieronymus van Alphen (1746-1803):
    • Kleine Gedigten voor Kinderen;
    • De Pruimeboom (gedicht).
  • Jacobus Bellamy (1757-1786), pseudoniem Zelandus:
    • Roosje (vertelling);
    • Gezangen mijner jeugd;
    • Vaderlandsche gezangen van Zelandus.
  • Justus van Effen (1684-1735):
    • Kobus en Agnietje, een burgervrijage (novelle)
  • Gerrit Paape (1752-1803), pseudoniem J. Schasz, M. D. (Medicinae Doctor)
    • Reize door het Aapenland
  • Pieter Langendijk (1683-1756):
    • De Zwetser;
    • Het Wederzijdsch Huwelijksbedrog;
    • De wiskunstenaars of ’t gevluchte juffertje.
  • Lucas Rotgans (1653-1710):
    • Boerekermis;
    • Eneas en Turnus;
    • Scilla.
  • Balthazar Huydecoper (1695-1778)
    • Achilles
  • Hendrik Smeeks (geboren 1645-?)
    • Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes

Hoe Kan Superprof je Helpen?

Wat houdt de literaire stroming van de Verlichting in?
Als je examen in de Nederlandse literatuurgeschiedenis doet, moet je boeken lezen die zijn geschreven in de 18e eeuw ǀ Unsplash - Seven Shooter

Het lezen van boeken is onderdeel van de wettelijke kerndoelen voor Nederlands en van de eindexameneisen havo/vwo. In het vmbo en de onderbouw van havo/vwo staan kennismaking met boeken en leesplezier voorop. In de bovenbouw van havo/vwo draait het om literatuurgeschiedenis en de leeslijst. Havisten moeten acht boeken lezen en vwo'ers twaalf (waarvan drie voor 1880).

Het lezen van boeken is niet voor iedereen een plezier, maar om je diploma te behalen moet je het toch doen.

Als je hulp nodig hebt voor je Nederlandse literatuurexamen dan kun je de hulp inschakelen van een bijlesdocent Nederlands van Superprof. Zij kunnen je helpen bij de literatuurgeschiedenis, begrippen en ontwikkelingen in de 18e eeuw. Ze kunnen je adviseren over je leeslijst, hoe je de boeken het beste kunt lezen en analyseren. Bovendien leren ze je samenvattingen te maken, die je vlak voor het examen snel nog even kunt nakijken. Je kunt al een bijlesdocent Nederlands vinden vanaf € 15,-! Bovendien is de eerste les meestal gratis!

>

Het platform dat privé leraren en leerlingen met elkaar verbindt

1ste les gratis

Vond je dit artikel leuk? Laat een beoordeling achter!

5,00 (1 beoordeling(en))
Laden...

Marianne

Ik vind dat iedereen overal op de wereld recht heeft op onderwijs. Onderwijs geeft je een betere toekomst. Ik heb de mogelijkheid om mijn kennis te delen, zodat ik mensen van arm tot rijk, van jong tot oud misschien een helpende hand kan bieden om hun doel te bereiken. Dat is mijn ambitie!