‘Hier leit Vondel zonder rouw.
Hy is gestorven van de kouw.’

Joost van den Vondel was een Nederlands dichter en toneelschrijver.  Hij werd in 1587 geboren in Keulen en woonde het grootste deel van zijn leven in Amsterdam, waar hij in 1679 stierf. Hij werd begraven in de Nieuwe Kerk aan de Dam. Hij wordt over het algemeen gezien als de grootste schrijver en dichter uit de Nederlandse taal. Zijn oeuvre bestaat onder anderen uit leer-, lof- en hekeldichten. Het Amsterdamse Vondelpark werd naar hem genoemd. Zijn bijnamen zijn De Keulse zwaan en De prins der dichters.

De Nieuwe Kerk aan de Dam in Amsterdam
Vondel ligt begraven in de Nieuwe Kerk in Amsterdam ǀ Flickr.com - René
De beste leraren Nederlands (schoolvak) beschikbaar
Hannah
4,8
4,8 (13 reviews)
Hannah
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kate
5
5 (2 reviews)
Kate
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Lina
5
5 (7 reviews)
Lina
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Josca
4,9
4,9 (9 reviews)
Josca
15€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Joëlle
5
5 (9 reviews)
Joëlle
25€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Huib
5
5 (6 reviews)
Huib
39€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Melissa
5
5 (8 reviews)
Melissa
23€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kaylee
5
5 (7 reviews)
Kaylee
20€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Hannah
4,8
4,8 (13 reviews)
Hannah
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kate
5
5 (2 reviews)
Kate
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Lina
5
5 (7 reviews)
Lina
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Josca
4,9
4,9 (9 reviews)
Josca
15€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Joëlle
5
5 (9 reviews)
Joëlle
25€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Huib
5
5 (6 reviews)
Huib
39€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Melissa
5
5 (8 reviews)
Melissa
23€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kaylee
5
5 (7 reviews)
Kaylee
20€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Let's go

Joost van den Vondel en Zijn Tijd

Joost van den Vondel leefde tijdens de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588 en1795) en maakte dus ook de Gouden Eeuw (17e eeuw) mee.

Hoewel de laatste term doet vermoeden dat het iedereen voor de wind ging was dat zeker niet het geval. De maatschappij van de Republiek was verdeeld in vier standen:

  1. Regenten (hoogste stand en heel rijk);
  2. De gegoede burgerij, kooplieden, artsen en rijke boeren, maar ook kunstschilders;
  3. De kleine burgerij: ambachtslieden en winkeliers en onderwijzers;
  4. Het gewone volk: arme boeren, eenvoudige arbeiders, werklozen en bedelaars. Zij vormden tussen de tien à twintig procent van de bevolking van de Republiek.

De 17e Eeuw Was Ook een Eeuw van Ingrijpende Gebeurtenissen:

  • Het Twaalfjarig Bestand was een periode van twaalf jaar van wapenstilstand gedurende de Tachtigjarige Oorlog waarin niet of nauwelijks tussen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en de Habsburgse Nederlanden (juridisch afhankelijk van het Spaanse Rijk) werd gevochten. Het bestand duurde van 1609 tot 1621;
  • Godsdienstige ontwikkelingen: Ruzie tussen de Remonstranten en Contraremonstranten. De Remonstranten waren tegen de belijdenis in de kerk en tegen de voorbeschikking van God (vrije wil). De Contraremonstranten geloofden echter dat het leven was voorbestemd door God (Calvijn). Ieder mens wordt door God geschapen met een bepaald doel (geen vrije wil);
  • De onthoofding van Johan van Oldenbarnevelt (1619);
  • De Eerste Engels-Nederlandse Oorlog (1652-1654). Aanleiding was de Slag bij Dover;
  • De Tweede Engels-Nederlandse Oorlog (1665-1667): Oorzaak onderlinge handelsconcurrentie op zee tussen Engeland en Nederland;
  • De Derde Engels-Nederlandse Oorlog (1672-1674). Aanleiding was het geheime Verdrag van Dover met Frankrijk in 1670;
  • In 1648 kwam er met de Vrede van Münster een einde aan de Tachtigjarige Oorlog.

Een belangrijk element in Vondels leven en werk was zijn betrokkenheid bij de politiek en de godsdienstige ontwikkelingen in de Republiek.

Joost van den Vondel als Koopman

Een winkelstraat in Amsterdam, waar Vondel het er niet zo goed vanaf bracht als koopman
Vondel had een winkel in zijde in de Warmoesstraat in Amsterdam ǀ Flickr.com - Morpheus

De vader van Joost van den Vondel was koopman in zijde (handel in kousen, zijden waren en luxueuze goederen) en had een winkel in de Warmoesstraat te Amsterdam. Na de dood van zijn vader (1608) nam zijn moeder de zaak over, die de zaak vervolgens in 1613 aan Vondel overdroeg. Rond 1636 stond het er met de financiën van de winkel niet goed voor en Vondels zuster hielp enkele malen om de liquiditeit van de zaak te herstellen. Van 1635 tot 1653 was Vondel ingeschreven bij de Amsterdamse wisselbank oftewel lommerd. In 1652 droeg Vondel de zijdehandel over aan zijn dertigjarige zoon Joost en kon hij zich voltijd aan het dichten wijden. De zaak ging echter failliet, waarna zijn zoon alle schulden aan zijn vader overdroeg.

Een jaar later kwam de gemeente Amsterdam de inmiddels zeventigjarige Vondel te hulp. Hij kreeg een aanstelling als boekhouder bij de Stadsbank van Lening, toen een ambt waaraan een salaris of bepaalde privileges gekoppeld waren, maar waar geen of vrijwel geen verplichtingen tegenover stonden.

Joost van den Vondel had tijdens zijn leven te kampen met aanvallen van melancholie, die gepaard gingen met levensmoeheid en lusteloosheid.

De beste leraren Nederlands (schoolvak) beschikbaar
Hannah
4,8
4,8 (13 reviews)
Hannah
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kate
5
5 (2 reviews)
Kate
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Lina
5
5 (7 reviews)
Lina
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Josca
4,9
4,9 (9 reviews)
Josca
15€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Joëlle
5
5 (9 reviews)
Joëlle
25€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Huib
5
5 (6 reviews)
Huib
39€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Melissa
5
5 (8 reviews)
Melissa
23€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kaylee
5
5 (7 reviews)
Kaylee
20€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Hannah
4,8
4,8 (13 reviews)
Hannah
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kate
5
5 (2 reviews)
Kate
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Lina
5
5 (7 reviews)
Lina
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Josca
4,9
4,9 (9 reviews)
Josca
15€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Joëlle
5
5 (9 reviews)
Joëlle
25€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Huib
5
5 (6 reviews)
Huib
39€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Melissa
5
5 (8 reviews)
Melissa
23€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kaylee
5
5 (7 reviews)
Kaylee
20€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Let's go

Joost van den Vondel als Schrijver en Dichter

Joost van den Vondel was een zeer veelzijdig schrijver. Zijn werk is dan ook onder te verdelen in verschillende genres:

  • Gelegenheidsgedichten, geschreven in nauwe samenhang met allerlei gebeurtenissen, zaken, personen en boeken van zijn eigen tijd. Vaak in opdracht. Deze gedichten konden allerlei vormen aannemen zoals: zegezangen, lofdichten, klinkdichten, bruiloftdichten, geboortedichten, lijk- en grafdichten, enzovoort;
  • Treurspelen (bijvoorbeeld: Gijsbrecht van Aemstel (1637), opgedragen aan Hugo de Groot en Lucifer (1654);
  • Leerdichten (zie hieronder);
  • Hekeldichten (zie hieronder);
  • Vertalingen van Sophocles, Horatius, Vergilius, en Ovidius, de laatste zowel in proza als op rijm;
  • Ten slotte schreef hij vele kortere gedichten, waaronder sonnetten en epigrammen.

De Belangrijkste Gedichten van Joost van den Vondel

Het oudste bekende gedicht van Joost van den Vondel dateert uit 1605: Schriftuerlijck Bruylofts Reffereyn. Dit gedicht en de gedichten daarna waren nog geheel in rederijkerstijl (zwierige en frivole stijl) geschreven. Mogelijk waren deze gedichten onder meer bedoeld voor de Brabantse rederijkerskamer 't Wit Lavendel waarvan Vondel lid was geworden.

Joost van den Vondel richtte zich in zijn gedichten onder andere op idealen als religieuze verdraagzaamheid, vrede en een eerlijk en rechtvaardig landsbestuur, besproken vanuit een christelijk-humanistisch perspectief.

Gelegenheidsgedichten

Bij gelegenheidsgedichten was sociale context van belang. Het was poëzie die dicht bij het maatschappelijk leven stond. Soms lag het initiatief bij de dichter zelf, wanneer hij bijvoorbeeld zijn mening over een gebeurtenis wilde geven, zoals bijvoorbeeld Kinder-lyck. Lag het initiatief bij een opdrachtgever, dan werd de vorm van de gedichten echter niet aan de fantasie van de dichter overgelaten. Schrijvers moesten weten welke regels voor de verschillende soorten dichtkunst golden. Ze hadden een tweeledige taak:

  • Ze moesten namens de gemeenschap spreken bij een bepaalde gelegenheid;
  • Tegelijk moesten ze ook diezelfde gemeenschap van de juistheid van hun visie op het gebeuren overtuigen, want dan pas werd de dichter ook werkelijk als stem van het volk geaccepteerd.

Met deze voorwaarde had een gelegenheidsdichter zoals Vondel dus rekening te houden.

Bekende gelegenheidsgedichten van Joost van den Vondel zijn:

  • Op het twaalfjarige bestandt der Vereenigde Nederlanden (1609);
  • Hymnvs, Ofte Lof-Gesangh, Over de wijd-beroemde scheeps-vaert der Vereenighde Nederlanden (1613);
  • Lof der zeevaert (1623);
  • Geboortklock (1626), naar aanleiding van de geboorte van Willem van Nassau;
  • Kinder-lyck (1633) (naar aanleiding van het overlijden van zijn zoon Constantijn);
  • Inwijding van ’t stadhuis t’Amsterdam (1665).

Kinder-lyck

Constantijntje, ’t zalig kijntje,
cherubijntje, van omhoog
d’ ijdelheden hier beneden
uitlacht met een lodderoog.
Moeder, zeit hij, waarom schreit gij,
waarom greit gij op mijn lijk?
Boven leef ik, boven zweef ik,
engeltje van ’t hemelrijk.
En ik blink er, en ik drink er
’tgeen de schinker alles goeds
schenkt de zielen, die daar krielen,
dertel van veel overvloeds.
Leer dan reizen met gepeizen
naar paleizen, uit het slik
dezer werreld, die zo dwerrelt.
Eeuwig gaat voor ogenblik. (Bron: literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/joost-van-den-vondel)

Vondel schreef een gedicht over de raadspensionaris van wie hier een standbeeld te zien is
Vondel schreef het 'Stokske' omdat de executie van Van Oldenbarnevelt veroordeelde ǀ Flickr.com - Wattman

Hekel Gedichten

Joost van den Vondel bleef naast gelegenheidsgedichten ook altijd hekel gedichten publiceren tegen de Calvinistische predikanten (tegen de leer van Calvijn) en de politieke navolgers van Maurits.

  • Rommel-pot van 't Hanekot (1627): tegen de Calvinistische predikanten;
  • Geuse Vesper (1625), dat trouweloze rechters afkeurt;
  • Roskam (1630) – een gedicht tegen de administrateur van Muiden en tegen corrupte regenten in het algemeen;
  • Harpoen (1630), waarin hij zich verzette tegen Calvinistische predikanten, die vonden dat zij ook buiten de kerk het voor het zeggen hadden, omdat zij overtuigd waren dat hun leer de juiste was;
  • Stockske van Johan van Oldenbarnevelt, Vader des Vaderlands (1657).

Het stockske van Johan van Oldenbarnevelt, Vader des Vaderlants

Mijn wens behoede u onverrot,
o stok en stut, die geen verrader,
maar ’s vrijdoms stut en Hollands Vader
gestut hebt op dat wreed schavot,
toen hij voor ’t bloedig zwaard moest knielen,
veroordeeld als een Seneca
door Nero’s haat en ongena,
tot droefenis der braafste zielen.
Gij zult nog jaren achtereen
den uitgang van dien held getuigen,
en hoe Geweld het Recht dorf buigen,
tot smaad der onderderdrukte steên.
Hoe dikwijls strekt’ gij onder ’t stappen
naar ’t hof der Staten stadig aan
hem voor een derden voet in ’t gaan
en klimmen op de hoge trappen,
als hij, belast van ouderdom,
papier en schriften, overleende
en onder ’t lastig landspak steende!
Wie ging, zo krom gebukt, nooit krom!
Gij ruste van uw trouwe plichten
na ’t rusten van dien ouden stok,
geknot door ’s bloedraads bitt’ren wrok –
nu stut en stijft gij nog mijn dichten. (Bron: literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/joost-van-den-vondel)

Het gedicht is geschreven alsof 'Het stockske' een persoon is. Zo'n techniek noemen we een 'allegorie'. De letterlijke betekenis van een allegorie in de literatuur is een metafoor die door het gehele gedicht, verhaal of boek wordt volgehouden. Zo wordt een gebeurtenis of een begrip aangeduid als een persoon. Je kunt het stockse nog vinden in het Vondelmuseum in Amsterdam.

Geschokt door de terechtstelling van raadspensionaris Johan van Oldenbarnevelt (1619) begon Joost van den Vondel vanaf 1625 hekel gedichten tegen de Contraremonstranten te publiceren, maar werd in het volgende decennium milder door de invloed van zijn tijgenoot Hugo de Groot (1583-1645) en door het overlijden van zijn echtgenote, zijn moeder en diverse kinderen. Een geloofscrisis die daarop volgde deed hem in 1641 overstappen van de doopsgezinden naar de de Rooms-Katholieke Kerk.

Zijn verzet tegen de gang van zaken ten aanzien van de executie van Van Oldebarnevelt resulteerde in het hekeldrama, alhoewel verhuld in een klassiek jasje, Palamedes oft Vermoorde onnooselheyd (1623). Al snel volgde een aanklacht en de dichter kreeg een boete van 300 gulden opgelegd.

Joost van den Vondel verdiende niet veel geld. Hij koos vaak te duidelijk partij.

Leerdichten

Het leerdicht wordt ook wel didactische poëzie genoemd. Ze willen mensen leren of inzicht te krijgen over een bepaald onderwerp.

  • Altaergeheimenissen (1645): over de eucharistie;
  • Bespiegelingen van Godt en Godtsdienst (1662): over de rechtvaardiging van God;
  • De Heerlyckheit der Kercke (1663), over aard en historie van de Kerk.
De begraafplaats van Joost van den Vondel
Het Vondelpark waar een standbeeld van Joost van den Vondel staat ǀ Flickr.com - Cooperail

De Impact van Joost van den Vondel

Joost van den Vondel wordt ook wel de Prins der Dichters genoemd. Waarom eigenlijk? Hij sprak in zijn tijd een groot publiek aan en stond dichtbij de gewone mens; hij was sociaal bewogen. Hij had nauwelijks onderwijs genoten, maar spijkerde zijn kennis zelf bij. Hij kwam eerlijk uit voor zijn mening, waarbij hij ook vaak duidelijk partij trok. Zijn werk was zeer veelzijdig en ging over normen en waarden. Hij was ook politiek betrokken en bepaalde werken leren je over de geschiedenis van zijn  tijd. Daarom is Vondel vaak nog verplichtte kost op de Nederlandse literatuurlijst en speelt hij voor veel dichters nog steeds een grote rol. Zijn toneelstukken worden heden ten dage nog steeds opgevoerd.

 

>

Het platform dat privé leraren en leerlingen met elkaar verbindt

1ste les gratis

Vond je dit artikel leuk? Laat een beoordeling achter!

5,00 (1 beoordeling(en))
Laden...

Marianne

Ik vind dat iedereen overal op de wereld recht heeft op onderwijs. Onderwijs geeft je een betere toekomst. Ik heb de mogelijkheid om mijn kennis te delen, zodat ik mensen van arm tot rijk, van jong tot oud misschien een helpende hand kan bieden om hun doel te bereiken. Dat is mijn ambitie!