Er is weinig bekend over de dichteres en mystica Hadewijch. Ze werd geboren in de dertiende eeuw, waarschijnlijk in Brabant, waar ze in dezelfde eeuw of in de veertiende eeuw overleed. De teksten die van haar zijn overgeleverd zijn visioenen, liederen en brieven. Deze zijn in een Zuid-Brabantse variant van het Middelnederlands geschreven.

De beste leraren Nederlands (schoolvak) beschikbaar
Hannah
4,8
4,8 (13 reviews)
Hannah
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Huib
5
5 (7 reviews)
Huib
39€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kate
5
5 (2 reviews)
Kate
35€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Peter
5
5 (7 reviews)
Peter
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Josca
4,9
4,9 (9 reviews)
Josca
15€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Lina
5
5 (7 reviews)
Lina
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Vera
5
5 (8 reviews)
Vera
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Joëlle
5
5 (9 reviews)
Joëlle
25€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Hannah
4,8
4,8 (13 reviews)
Hannah
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Huib
5
5 (7 reviews)
Huib
39€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kate
5
5 (2 reviews)
Kate
35€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Peter
5
5 (7 reviews)
Peter
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Josca
4,9
4,9 (9 reviews)
Josca
15€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Lina
5
5 (7 reviews)
Lina
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Vera
5
5 (8 reviews)
Vera
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Joëlle
5
5 (9 reviews)
Joëlle
25€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Let's go

De Tijd van Hadewijch

De periode die wij Middeleeuwen noemen loopt grofweg van 500 tot 1500 na Christus. Deze tijd kan worden ingedeeld in drie perioden:

  • Vroege Middeleeuwen: 500 tot 1000;
  • Hoge Middeleeuwen: 1000 tot 1250;
  • Late Middeleeuwen 1250 tot 1500.

Volgens de overlevering leefde Hadewijch dus in de Late Middeleeuwen.

Rond die tijd had de feodale economie haar hoogtepunt qua landbouwproductiviteit bereikt. Daarna stagneerde de productie. De beloning die de edelen de boeren boden kon hen niet aanzetten tot grotere voedselproductie voor de groeiende bevolking. Als gevolg daarvan ontstonden hongersnoden, te beginnen die van 1315-1317 en de grote pestepidemie van 1347-1354, die ongeveer een derde van de Europese bevolking het leven kostte.

Boeren in heel Europa kwamen tegen hun onderdrukkers in opstand. Het gevolg van alle onrust was een verarming van de landadel.

De stedelingen eisten langzaam maar zeker steeds meer rechten en macht op.

In de Middeleeuwen kon de meerderheid van de mensen niet lezen of schrijven. Literatuur was voorbehouden aan de adel en de geestelijkheid. Tot het einde van de 11e eeuw werd in West-Europa alleen in het Latijn geschreven, de taal van de geleerden, dus van de geestelijkheid. Daarnaast bestond er een literatuur in de volkstalen, die mondeling werd overgeleverd. Vanaf het einde van de 11e eeuw begon men de volkstalen ook op te schrijven. Daarom laat men de West-Europese literatuurgeschiedenis beginnen rond 1100. We spreken hier dan alleen over de Adellijke literatuur (met name hoofse literatuur), die duurde van 1100-1300 na Christus.

Daarna volgt de periode van de burgerlijke literatuur: 1300-1550 waarin door de economische groei van de steden ook rijke burgers belangrijke opdrachtgevers en lezers worden.

De boekdrukkunst werd pas rond 1455 uitgevonden door Gutenberg in Mainz, dus na de dood van Hadewijch.

Het Leven van Hadewijch

Hadewijch leefde als begijn of niet zelfstandig
Veel vrouwen uit de tijd van Hadewijch woonden in Begijnhoven ǀ Unsplash - Mika Baumeister

Hadewijch leefde in de Middeleeuwen. Uit haar werk blijkt dat ze van goede afkomst moet zijn geweest, misschien zelfs van adel. Zij was in ieder geval op de hoogte van Latijnse theologische teksten en de Franse traditie van chansons (minneliederen). In deze tijd was dat heel bijzonder voor een vrouw, maar ook alleen weggelegd voor welgestelde mensen.

Uit haar werk blijkt ook dat ze waarschijnlijk op verschillende plaatsen in en/of rond het toenmalige Brabant woonde en reisde. Brabant omvatte in die tijd ook delen van België. Ook daar moest je geld voor hebben.

Alles wijst erop dat Hadewijch een onafhankelijke en zelfbewuste vrouw was.

Over het feit dat Hadewijch een begijn zou zijn geweest, zijn de meningen verdeeld. Het lijkt er wel op dat zij hun kant koos tegen de katholieke inquisitie. In ieder geval woonden begijnen zeker niet altijd in begijnhoven, maar konden ook gewoon zelfstandig wonen.

Het geloof van de begijnen werd nogal eens beticht als zijnde een dwaalleer en ook werden ze wel beschuldigd van ketterij.

De beste leraren Nederlands (schoolvak) beschikbaar
Hannah
4,8
4,8 (13 reviews)
Hannah
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Huib
5
5 (7 reviews)
Huib
39€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kate
5
5 (2 reviews)
Kate
35€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Peter
5
5 (7 reviews)
Peter
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Josca
4,9
4,9 (9 reviews)
Josca
15€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Lina
5
5 (7 reviews)
Lina
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Vera
5
5 (8 reviews)
Vera
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Joëlle
5
5 (9 reviews)
Joëlle
25€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Hannah
4,8
4,8 (13 reviews)
Hannah
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Huib
5
5 (7 reviews)
Huib
39€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Kate
5
5 (2 reviews)
Kate
35€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Peter
5
5 (7 reviews)
Peter
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Josca
4,9
4,9 (9 reviews)
Josca
15€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Lina
5
5 (7 reviews)
Lina
40€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Vera
5
5 (8 reviews)
Vera
30€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Joëlle
5
5 (9 reviews)
Joëlle
25€
/u
Gift icon
1e les gratis!
Let's go

Hadewijch als Schrijver en Dichter

In het werk van Hadewijch zien we alle kenmerken van de Middeleeuwse literatuur terug:

  • De werken zijn geschreven in dichtvorm. De literatuur werd mondeling doorgegeven en dan is het makkelijker te onthouden als de regels rijmen;
  • Het is volkskunst, geschreven voor de groep (gemeenschapskunst), eenvoudig en meestal anoniem;
  • De middeleeuwer denkt theocentrisch en dat wat wil zeggen dat alles op God gericht is en het werk getuigt van katholieke vroomheid;
  • Het werk is ook didactisch/moraliserend. Uit het werk moest wat te leren zijn (didactisch) en er moet in duidelijk worden wat goed en slecht is (moraliserend).

Hadewijch was een mystieke dichteres wat inhoudt dat men door gebed, meditatie, onthouding en soms zelfkwelling nader tot God te komen. Het zich één voelen met God geeft de grootste verrukking, de extase.

Hadewijch schreef tijdens haar leven:

  • Brieven;
  • Berijmde brieven;
  • Strofische gedichten of liederen;
  • Visioenen;
  • Lijst der volmaakten.

Belangrijkste Poëzie van Hadewijch

De brieven van Hadewijch hadden vaak een didactische bedoeling
Teksten van Hadewijch verspreidde zich door brieven aan gelijkgestemde vrouwen ǀ Unsplash - Grant Whitty

Brieven

Hadewijch schreef een bundeling van 31 brieven, overgeleverd in verschillende handschriften. De brieven zijn waarschijnlijk allemaal aan vrouwen geschreven. Zij zochten net als Hadewijch religieuze diepgang in hun leven en het in praktijk brengen van naastenliefde.

Enkele thema's uit de Brieven:

  • Rationaliteit en liefde komen samen in naastenliefde;
  • Hoe men innerlijk sterk kan blijven in tijden van tegenslag en vervolging.

In één van haar brieven, brief 25, geeft Hadewijch een inkijkje in haar emotionele beleving van de minne.

De minne es al. Bij Hadewijch is de minne een passioneel, hevig emotioneel verlangen om bij de Beminde (God) te zijn.

[34] … Te enen tide hoerdic een sermoen, Daer men

[35] seide van sinte Augustine. Op die ure dat ic dat

[36] hoerde, werdic soe sere ontfunct van binnen, Dat

[37] mi te moede was, Ochte alle dat in ertrike was,

[38] verberrent soude hebben vander vlammen die ic

[39] in mi ghevoelde. De minne es al. (Bron: literatuurgeschiedenis.org/schrijvers/hadewijch)

 Berijmde brieven

Er wordt gezegd dat Hadewijch 47 berijmde brieven schreef, maar alleen de eerste zestien zijn duidelijk van haar hand.

Deze berijmde brieven omvatten veelal dezelfde thema’s als de brieven, maar zijn eenvoudiger en schematischer van vorm. Deze waren waarschijnlijk bedoeld voor de gewone mensen om ze beter te onthouden en het gedachtengoed van Hadewijch te verspreiden.

God si met u.
Ic bidde u,
doer die gherechte doghet ende trouwe die God selve es,
dat ghi ghedinct al uren der heylegher doghet die Hi selve es
ende die Hi was in seden,
doen hi minsche levede.
Ay suete minne,
nu leven wi minschen.

Strofische Gedichten of Liederen

De strofische gedichten van Hadewijch zijn beïnvloed door de middeleeuwse minneliederen die door rondtrekkende troubadours in Europa werden verspreid. Hoewel die minneliederen meestal over een ridder gingen die verlangt naar een of andere edele vrouw, is bij Hadewijch de geliefde God en zijzelf de smachtende.

Hadewijch was geestelijk zeer bewogen tot God
Hadewijch probeert haar liefde tot God te delen met haar gelijkbestemden ǀ Unsplash - Torsten Dederichs

De gedichten van Hadewijch beginnen vaak met een beschrijving van de (vredige) natuur, waarna het 'echte' gedicht begint.

Daer bi sal, verre ende wide,
Bempt ende cruut sijn loef ontfaen;
Dies soe hebben wij sekeren waen:
Die voghele werden blide.
(Uit: collecties.kb.nl/nederlandse-poezie/historische-dichters/hadewijch)

De liefde wordt regelmatig aangesproken alsof het een persoon is (personificatie). Het is een handelende figuur. De liefde is tegelijkertijd een vriend en een vijand; Hadewijch prijst haar, maar verafschuwt haar ook. Blijheid en verdriet om de liefde gaan hand in hand.

Men moet in allen tide
Der minnen wesen blide
Ende hare volghen in elke side,
In allen weghen daer si gheleidt;
Men moet hare leven blide
Ende den rouwe dan also na ghereidt.
(Bron: zie hierboven)

De tegenstelling van de liefde verwoordt Hadewijch ook op een andere manier. Als iemand nooit naar de liefde heeft verlangd, wordt de liefde gemist. Als iemand zeker van de liefde wil zijn, veroorzaakt dat verwarring.

Uit onderzoek is gebleken dat de strofische gedichten bedoeld waren om gezongen te worden.

Visioenen

Hadewijch schreef veertien Visioenen. Deze gaan over haar mystieke ervaringen en haar weg tot God.

Hadewych heeft haar Visoenen niet direct na haar ervaring ervan opgeschreven. In haar Visioenen kijkt ze terug en zegt dat ze bij het ervaren ervan nog niet volwassen was.

Volgens Frank Willaert, emeritus hoogleraar Middelnederlandse letterkunde,  zijn de Visioenen zorgvuldig gecomponeerd. Er zit een duidelijke geestelijke ontwikkeling in van haar kindertijd tot aan haar vinden van God.

Een van de redenen voor het opschrijven van haar Visioenen was dat ze moesten dienen als een didactisch en pedagogisch werk voor een kleine groep van vriendinnen. Ze wilden dat haar inzichten ter lering diende.

De beeldspraak en symboliek die in Hadewijchs Visioenen worden gebruikt doen erg denken aan het taalgebruik in de Openbaring van Johannes (laatste boek van het Nieuwe Testament). De voorstellingen zijn echter ook verbazend lichamelijk, bijvoorbeeld in het zevende visioen:

Op dat moment was ik door dat hartstochtelijk verlangen in zo’n staat van angst en pijn dat al mijn ledematen leken te breken in een uitzonderlijke verkramping en dat al mijn aderen uitzonderlijk opzwollen. De begeerte waarin ik toen verkeerde, is niet te vertellen in welke taal van wie dan ook. (hadewijch.net/visioen-7/)

Er zit een duidelijke ontwikkeling in de Visioenen van Hadewych
Hadewijch schreef veertien Visioenen. Deze gaan over haar mystieke ervaringen en haar weg tot God ǀ Unsplash - Dan Meyers

Lijst der Volmaakten

Bij de veertien Visioenen heeft Hadewijch een lijst toegevoegd. Zij geeft hier een opsomming van 107 mannen en vrouwen die in haar ogen goed hebben geleefd (“heel”, “volledig en heilig”):

  • 29 overleden volmaakten (bijvoorbeeld Maria en de Heilige Petrus);
  • 78 nog levende volmaakten in haar tijd (ze noemt hier het aantal zeven die op de muren van Jeruzalem wonen en drie in de stad).

Wanneer we de getallen die op diverse plaatsen genoemd worden vergelijken, dan kloppen de aantallen echter niet. Kon Hadewijch niet rekenen? Misschien heeft ze zich vergist of was de rekensom niet zo van belang. Ze eindigt zelf met: “ik weet niet wat u aan al die namen hebt.” Een spectaculaire lijst blijft het ongetwijfeld. (Bron: hadewijch.net/lijst-van-volmaakten/)

De Impact van de Poëzie Hadewijch

Het werk van Hadewijch wordt gezien als de voorloper van de mysticus Jan van Ruusbroek (1293-1381). Maar dat is al heel lang geleden. Tegenwoordig is ze ook nog steeds een inspiratiebron voor schrijvers en kunstenaars:

  • De Vlaamse kunstenaar Jan Fabre (1958). Fabre maakte bij vijftien verschillende gedichten kunstwerken. Eén pand in het dorp werd ‘ingericht’ met het gedicht ‘Alle dinge’ gewijd aan Hadewijch (1995);
  • De Nederlandse componist Louis Andriessen (1939-2021) componeerde in 1988 het 'theatrale vierluik' De Materie, dat in 1989 werd uitgevoerd door De Nederlandse Opera. Het tweede deel van het stuk, 'Hadewijch', is geïnspireerd door haar zevende visioen;
  • De Belgische regisseur Wouter van Looy (1966) combineerde de Visioenen van Hadewijch met het verhaal van Mohamed El Bachiri, de metrobestuurder uit Molenbeek die zijn vrouw verloor in een Islamistische aanslag op een Brussels metrostation. De Belgische componist Wim Henderickx (1962) componeerde de muziek voor een spirituele voorstelling, Revelations (2017).

Op school wordt Hadewijch nog steeds onderwezen. Er zijn tal van gedichten van haar te vinden op internet met een 'vertaling' naar het huidige Nederlands. Door het werk van Hadewijch kun je meer te weten komen over de Middeleeuwse literatuur; ze neemt daar een belangrijke plaats in.

 

>

Het platform dat privé leraren en leerlingen met elkaar verbindt

1e les gratis

Vond je dit artikel leuk? Laat een beoordeling achter!

5,00 (1 beoordeling(en))
Laden...

Marianne

Ik vind dat iedereen overal op de wereld recht heeft op onderwijs. Onderwijs geeft je een betere toekomst. Ik heb de mogelijkheid om mijn kennis te delen, zodat ik mensen van arm tot rijk, van jong tot oud misschien een helpende hand kan bieden om hun doel te bereiken. Dat is mijn ambitie!