De geschiedenis van Vaticaanstad gaat bijna tweeduizend jaar terug, hoewel de huidige staat pas sinds 1929 bestaat. Het gebied begon als een plek buiten het oude Rome, werd in de eerste eeuwen van het christendom verbonden met de apostel Petrus en groeide later uit tot het religieuze centrum van de katholieke kerk. Pausen bestuurden eeuwenlang bovendien grote delen van Italië via de Pauselijke Staten.
De geschiedenis van het Vaticaan veranderde ingrijpend toen Rome in 1870 onderdeel werd van het verenigde Italië. De paus verloor daarmee vrijwel al zijn grondgebied. Pas met het Verdrag van Lateranen in 1929 ontstond Vaticaanstad als onafhankelijke staat. Wie de geschiedenis van het Vaticaan wil begrijpen, moet daarom verder kijken dan alleen de Sint-Pietersbasiliek: het verhaal gaat ook over religie, Europese politiek, territoriale macht, kunst en uiteindelijk de geboorte van het kleinste onafhankelijke land ter wereld.
⏳ Geschiedenis Vaticaanstad in een tijdlijn
De Vaticaanstad geschiedenis beslaat veel meer dan de periode sinds de stichting van de huidige staat. Sommige belangrijke gebeurtenissen vonden bijna tweeduizend jaar eerder plaats. Deze tijdlijn laat zien hoe een Romeins gebied buiten de stadsmuren uiteindelijk veranderde in het centrum van de katholieke kerk en een zelfstandige staat.
64
Volgens de christelijke traditie wordt de apostel Petrus tijdens de vervolging van christenen onder keizer Nero gedood in het gebied van de huidige Vaticaanse heuvel.
Rond 324
Keizer Constantijn laat boven de plek die als het graf van Petrus wordt beschouwd de eerste Sint-Pietersbasiliek bouwen. Het gebied ontwikkelt zich daarna steeds sterker tot christelijk bedevaartsoord.
756
Door de Schenking van Pepijn krijgt de paus de wereldlijke heerschappij over gebieden in Midden-Italië. Dit vormt een belangrijke basis voor de Pauselijke Staten.
1309-1377
De pausen verblijven in Avignon in plaats van Rome. Na de terugkeer van paus Gregorius XI wordt Rome opnieuw het centrum van het pausdom
15e en 16e eeuw
Tijdens de Renaissance laten pausen het Vaticaan ingrijpend uitbreiden. De Sixtijnse Kapel wordt gebouwd en vanaf 1506 verrijst een nieuwe Sint-Pietersbasiliek.
1870
Italiaanse troepen nemen Rome in. De Pauselijke Staten verdwijnen en de paus verliest zijn territoriale macht over grote delen van Midden-Italië.
11 februari 1929
Italië en de Heilige Stoel sluiten het Verdrag van Lateranen. Daarmee wordt Vaticaanstad opgericht als soevereine staat en wordt de zogenoemde Romeinse kwestie opgelost.
Vandaag
Vaticaanstad is een zelfstandige staat binnen Rome en vormt de territoriale basis die de onafhankelijkheid van de Heilige Stoel moet waarborgen.
🏛️ Vaticaanstad weetjes: de geschiedenis van het Vaticaan gaat ver terug
Hoewel het Vaticaan pas op 11 februari 1929 met het Verdrag van Lateranen een stadstaat werd, gaat de geschiedenis van het Vaticaan terug tot het Romeinse Rijk. Tegen het einde van de Romeinse Republiek was het Vaticaan slechts een vlakte aan de oevers van de Tiber, met daarnaast de Vaticaanse heuvel.
De Vaticaanse heuvel ligt tussen het Janiculum en de Monte Mario. Over de precieze oorsprong van de naam Vaticanus bestaat geen zekerheid. Een oude verklaring verbindt de naam met het Latijnse vaticinium, dat 'voorspelling' of 'profetie' betekent. Andere theorieën leggen juist een verband met een mogelijke Etruskische oorsprong.
De Vaticaanse vlakte lag buiten de oude stad Rome. In de Romeinse tijd verschenen hier villa's, luxe huizen en uitgestrekte tuinen. Agrippina de Oudere, de moeder van Caligula en grootmoeder van Nero, bezat hier verschillende villa's en tuinen. Caligula (12-41) liet tijdens zijn korte regering een circus aanleggen, met daarin de obelisk die nu midden op het Sint-Pietersplein staat.
Onder het bewind van Nero (37-68) werden in dit gebied christenen vervolgd. Volgens de christelijke traditie werd ook de apostel Petrus hier gedood en vervolgens begraven in een nabijgelegen necropolis. Zijn graf zou een belangrijke rol spelen in de verdere geschiedenis Vaticaanstad.
Ongeveer drie eeuwen later liet keizer Constantijn boven de plek die als het graf van Petrus werd beschouwd de eerste basiliek bouwen. Op deze locatie staat tegenwoordig de Sint-Pietersbasiliek, waarvan de huidige versie tussen 1506 en 1626 werd gebouwd. Zo groeide de Vaticaanse heuvel al eeuwen vóór het ontstaan van Vaticaanstad uit tot een van de belangrijkste plaatsen binnen het christendom.
🏰 Vaticaanstad in de Middeleeuwen: de opkomst van de Pauselijke Staten
Na de val van het West-Romeinse Rijk in 476 kreeg het gebied rond de Vaticaanse heuvel geleidelijk een belangrijkere plaats binnen het pausdom. Paus Symmachus liet aan het einde van de vijfde eeuw een residentie bouwen in de buurt van de oude Sint-Pietersbasiliek. Toch woonden de pausen in deze periode nog niet permanent in het Vaticaan. Hun belangrijkste residentie bevond zich lange tijd bij de Lateraanse basiliek aan de andere kant van Rome.
Door schenkingen en grondbezit groeide ondertussen de wereldlijke invloed van de pausen. Een beslissend moment in de geschiedenis van het Vaticaan kwam in de achtste eeuw. Pepijn de Korte, koning van de Franken, schonk de paus in 756 gebieden in Midden-Italië die op de Longobarden waren veroverd. Zijn zoon Karel de Grote bevestigde en breidde deze bezittingen in 774 verder uit.
Deze gebieden vormden de basis van de Pauselijke Staten. Eeuwenlang was de paus daardoor niet alleen het geestelijke hoofd van de katholieke kerk, maar ook een wereldlijke vorst die over een aanzienlijk deel van het Italiaanse schiereiland regeerde. De omvang en grenzen van de Pauselijke Staten veranderden regelmatig, maar het pauselijke territorium bleef tot 1870 bestaan.
Een document dat bekendstaat als de Schenking van Constantijn beweerde dat keizer Constantijn in de vierde eeuw grote gebieden en wereldlijke macht aan paus Sylvester I had overgedragen. Eeuwenlang werd het document gebruikt om de politieke aanspraken van het pausdom te ondersteunen. In de vijftiende eeuw werd echter aangetoond dat het om een middeleeuwse vervalsing ging. De daadwerkelijke basis voor de Pauselijke Staten werd vooral gelegd door de Schenking van Pepijn in de achtste eeuw.
In de eeuwen daarna groeide de pauselijke politieke macht verder. De relatie met koningen en keizers was niet altijd vreedzaam. Pausen en wereldlijke heersers botsten regelmatig over de vraag wie het hoogste gezag had. Het Verdrag van Venetië uit 1177 maakte een einde aan een belangrijk conflict tussen paus Alexander III en keizer Frederik Barbarossa en versterkte de positie van het pausdom in de Europese politiek.
In de veertiende eeuw behoorden onder meer Rome en verschillende gebieden in Midden-Italië tot het pauselijke territorium. Tegelijkertijd verbleven de pausen tussen 1309 en 1377 niet in Rome, maar in Avignon. Deze periode zou grote gevolgen hebben voor Rome en het Vaticaan. Na hun terugkeer begonnen opeenvolgende pausen het gebied rond de Vaticaanse heuvel opnieuw uit te bouwen tot het bestuurlijke en culturele centrum dat later tijdens de Renaissance zijn bekendste vorm kreeg.
Wil je historische teksten en verhalen over Italië beter begrijpen? Met een cursus Italiaans verdiep je je in taal én geschiedenis.
🎨 Vaticaanstad tijdens de Renaissance
Toen de pausen in 1377 vanuit Avignon naar Rome terugkeerden, verkeerde een groot deel van de stad in slechte staat. Ook het gebied rond het Vaticaan had te lijden gehad onder de lange afwezigheid van het pauselijke hof. In de eeuwen daarna veranderde dat drastisch. Vooral tijdens de Renaissance investeerden opeenvolgende pausen veel geld in nieuwe kerken, paleizen en kunstwerken.
Paus Nicolaas V begon in de vijftiende eeuw met een grootschalige vernieuwing van het Vaticaan. Hij liet gebouwen restaureren, breidde de pauselijke bibliotheek uit en wilde van Rome opnieuw een belangrijk centrum van kunst, cultuur en christendom maken. Zijn opvolgers zetten die ontwikkeling voort.
Een van de bekendste voorbeelden is de Sixtijnse Kapel, die tussen 1473 en 1481 werd gebouwd in opdracht van paus Sixtus IV. Verschillende kunstenaars werkten aan de decoratie van de kapel. Michelangelo schilderde er later, tussen 1508 en 1512, het beroemde plafond en voltooide in de zestiende eeuw ook Het Laatste Oordeel op de altaarwand.
De Lateraanse Verdragen (1929) maakten Vaticaanstad officieel tot een soevereine staat.
Ook de oude Sint-Pietersbasiliek onderging een ingrijpende verandering. Aan het begin van de zestiende eeuw besloot paus Julius II dat de Constantijnse basiliek plaats moest maken voor een veel groter kerkgebouw. In 1506 begon onder leiding van architect Donato Bramante de bouw van de nieuwe basiliek. Later werkten onder anderen Rafaël, Michelangelo en Carlo Maderno aan het project. Pas in 1626 werd de huidige Sint-Pietersbasiliek ingewijd.
De Renaissance veranderde daarmee niet alleen het uiterlijk van het Vaticaan. Kunst en architectuur werden ook een manier waarop de pausen hun religieuze en politieke macht konden uitdragen. Veel van de gebouwen en kunstwerken die Vaticaanstad tegenwoordig beroemd maken, zijn rechtstreeks verbonden met deze periode in de ontwikkeling van Vaticaanstad.
Wie zich verder in de Italiaanse cultuur wil verdiepen, kan met een Italiaanse les online ook de taal beter leren kennen.
🕰️ Geschiedenis Vaticaan: van Pauselijke Staten naar stadstaat
Na de Franse Revolutie kwam de wereldlijke macht van de paus opnieuw onder grote druk te staan. In 1798 trokken Franse troepen Rome binnen en werd de Romeinse Republiek uitgeroepen. Paus Pius VI werd gevangengenomen en moest Rome verlaten. In 1808 bezetten Franse troepen de stad opnieuw en een jaar later annexeerde Napoleon de Pauselijke Staten.
Na de val van Napoleon werden de Pauselijke Staten tijdens het Congres van Wenen in 1815 grotendeels hersteld. Toch bleek dit herstel niet blijvend. In de negentiende eeuw groeide het Risorgimento, de beweging die streefde naar de eenwording van Italië. In 1860 verloor de paus een groot deel van zijn grondgebied en hield hij uiteindelijk vooral Rome en het omliggende Latium over.
De aanwezigheid van Franse troepen van Napoleon III voorkwam aanvankelijk dat ook Rome werd ingenomen. Toen Frankrijk in 1870 vanwege de Frans-Duitse Oorlog zijn troepen terugtrok, veranderde de situatie. Op 20 september 1870 trokken Italiaanse troepen Rome binnen. De Pauselijke Staten hielden daarmee op te bestaan en Rome werd onderdeel van het Koninkrijk Italië.
Paus Pius IX accepteerde de nieuwe situatie niet en beschouwde zichzelf als een gevangene van het Vaticaan. Daarmee begon de zogenoemde Romeinse kwestie. Bijna zestig jaar lang bleef onduidelijk hoe de onafhankelijkheid van de paus ten opzichte van de Italiaanse staat juridisch moest worden geregeld.
In 1929 kwam er uiteindelijk een oplossing. Italië en de Heilige Stoel sloten het Verdrag van Lateranen. Italië erkende Vaticaanstad als onafhankelijke en soevereine staat, terwijl de paus de Italiaanse soevereiniteit over Rome erkende. De voormalige Pauselijke Staten keerden dus niet terug. In plaats daarvan ontstond een veel kleinere staat die de onafhankelijkheid van de Heilige Stoel moest waarborgen.
💬 È veramente poco, pochissimo, il meno possibile.
Paus Pius XI over het grondgebied van de nieuwe staat, 11 februari 1929
Hoewel Latijn een belangrijke taal van de Heilige Stoel blijft, wordt in het dagelijks bestuur van Vaticaanstad vooral Italiaans gebruikt. Wie de taal beter wil leren, kan via Superprof verschillende bijlesgevers Italiaans vinden.
🌍 Waarom is Vaticaanstad een land?
Vaticaanstad is een land omdat het sinds 1929 een eigen grondgebied heeft waarover de paus volledige soevereiniteit uitoefent. Het Verdrag van Lateranen maakte daarmee een einde aan de Romeinse kwestie en zorgde ervoor dat de Heilige Stoel onafhankelijk kon blijven van de Italiaanse staat.
Vaticaanstad en de Heilige Stoel betekenen overigens niet precies hetzelfde. Vaticaanstad is de territoriale staat, terwijl de Heilige Stoel het centrale bestuur van de katholieke kerk vormt. De Heilige Stoel bestond al eeuwen voordat Vaticaanstad werd opgericht en onderhoudt bijvoorbeeld diplomatieke relaties met andere landen.
De staat ligt volledig binnen de Italiaanse hoofdstad Rome. Met een oppervlakte van slechts ongeveer 0,44 km² is Vaticaanstad het kleinste onafhankelijke land ter wereld. Het grondgebied omvat onder andere het Sint-Pietersplein, de Sint-Pietersbasiliek, pauselijke gebouwen, tuinen en musea.
Ondanks zijn kleine oppervlakte beschikt Vaticaanstad over kenmerken die bij een zelfstandige staat horen. Het heeft onder meer eigen wetgeving, een bestuur, een vlag, een muntstelsel binnen de eurozone en een eigen veiligheidsapparaat. De paus is het staatshoofd en beschikt binnen Vaticaanstad over wetgevende, uitvoerende en rechterlijke bevoegdheden.
De geschiedenis Vaticaan laat daarmee een opvallende ontwikkeling zien. Waar de pausen ooit over grote delen van Midden-Italië regeerden, is hun territoriale staat tegenwoordig juist extreem klein. Die beperkte omvang is voldoende om de onafhankelijkheid van de Heilige Stoel te garanderen zonder opnieuw een groot wereldlijk machtsgebied te vormen.
km²
💰 Hoe rijk is Vaticaanstad?
Hoe rijk Vaticaanstad precies is, is moeilijk in één bedrag uit te drukken. De financiën van de kleine staat, de Heilige Stoel en instellingen zoals de Vaticaanse bank worden namelijk afzonderlijk beheerd. Een schatting van het totale "vermogen van het Vaticaan" kan daardoor al snel een vertekend beeld geven.
Vaticaanstad ontvangt inkomsten uit verschillende bronnen. Een belangrijk deel komt uit de Vaticaanse Musea, waar jaarlijks miljoenen bezoekers voor een toegangsbewijs betalen. Daarnaast zijn er inkomsten uit onder meer munten, postzegels, publicaties en andere activiteiten van de staat. De Heilige Stoel ontvangt daarnaast donaties van katholieken wereldwijd en beschikt over beleggingen en vastgoed.
Daar tegenover staan aanzienlijke uitgaven. Het geld wordt onder andere gebruikt voor het bestuur van de katholieke kerk, diplomatieke vertegenwoordigingen, onderhoud van gebouwen en kunstcollecties, personeel en liefdadigheidsactiviteiten. De enorme culturele rijkdom van het Vaticaan, met kunstwerken van onder anderen Michelangelo en Rafaël, is bovendien niet hetzelfde als vrij beschikbaar financieel vermogen. Veel van deze werken hebben een uitzonderlijke historische waarde en zijn niet bedoeld om te worden verkocht.
Daarom is er geen betrouwbaar antwoord in de vorm van één bedrag op de vraag hoe rijk Vaticaanstad is. Wat wel duidelijk is, is dat de staat en de Heilige Stoel beschikken over aanzienlijke bezittingen en inkomstenbronnen, terwijl een groot deel daarvan nodig is om hun religieuze, bestuurlijke en culturele taken te financieren.
Wie Vaticaanstad bezoekt, ziet die bijzondere combinatie van religie, geschiedenis en kunst vooral terug in de Vaticaanse Musea. De collecties laten zien hoe eeuwen van pauselijke macht en mecenaat hebben bijgedragen aan de uitzonderlijke culturele rijkdom van deze kleine staat.
Wat associeer jij het sterkst met Vaticaanstad?
Samenvatten met AI
Vond je dit artikel leuk? Laat een beoordeling achter!
Laden...
Mooi op een rijtje gezet: al die pausen en bezittingen